Ở mỗi độ tuổi, học sinh sẽ hình thành những năng lực cảm xúc – xã hội khác nhau. Bởi thế, giáo dục Cảm xúc – Xã hội (Social and Emotional Learning – SEL) là nội dung vô cùng quan trọng, giúp trẻ hình thành và vận dụng những năng lực này trong học tập, các mối quan hệ và cuộc sống hằng ngày.
Ý nghĩa của SEL với sự hình thành nhận thức học sinh
Chương trình được xây dựng trên cơ sở Step by Step – Social and Emotional Learning Toolkit của The World Bank, với 5 năng lực xuyên suốt: tự nhận thức, tự điều chỉnh, nhận thức xã hội, giao tiếp tích cực và ra quyết định có trách nhiệm.
SEL đồng thời được ứng dụng vào an toàn cơ thể, giới tính và các mối quan hệ, tham chiếu Rights, Respect, Responsibility của Advocates for Youth; cùng công dân số và an toàn trên môi trường mạng, tham chiếu Digital Citizenship Curriculum của Common Sense Education. Nhờ vậy, những kỹ năng SEL không chỉ được học như những khái niệm riêng lẻ mà được trẻ vận dụng vào các tình huống thực tế như bảo vệ ranh giới cá nhân, xây dựng tình bạn, ứng phó với bắt nạt, sử dụng công nghệ cân bằng với sinh hoạt hằng ngày, bảo vệ thông tin riêng tư và giao tiếp có trách nhiệm trên môi trường số.
Chương trình xây dựng xuyên suốt theo lộ trình trưởng thành của học sinh
Các năng lực SEL được hình thành từ những kỹ năng đơn giản và từng bước mở rộng, đào sâu ở những khối lớp tiếp theo.
Lớp 1 – Xây dựng nền tảng
- Tự nhận thức: Bước đầu nhận diện đặc điểm, khả năng, sự tiến bộ của bản thân và gọi tên những cảm xúc cơ bản.
- Tự điều chỉnh: Làm quen những cách điều hòa cảm xúc đơn giản, kiểm soát mong muốn tức thời và thích nghi khi sự việc không diễn ra như mong đợi.
- Nhận thức xã hội: Bước đầu nhận biết cảm xúc, góc nhìn và nhu cầu được hỗ trợ của người khác.
- Giao tiếp tích cực: Hình thành kỹ năng lắng nghe, thể hiện ranh giới cá nhân và giải quyết những bất đồng đơn giản trong quan hệ bạn bè.
- Ra quyết định có trách nhiệm: Bước đầu biết duy trì nỗ lực, cân nhắc trước khi hành động và thực hiện những trách nhiệm phù hợp với lứa tuổi.
Lớp 2 – Vận dụng kỹ năng và khả năng ứng phó
- Tự nhận thức: Nhận diện rõ hơn những điểm tích cực ở bản thân, sẵn sàng thử sức với thử thách và hiểu các biểu hiện của cảm xúc lo lắng.
- Tự điều chỉnh: Phát triển khả năng điều chỉnh những suy nghĩ gây lo sợ, trì hoãn mong muốn trước mắt và những yếu tố có thể thay đổi trong tình huống gây thất vọng.
- Nhận thức xã hội: Biết đặt mình vào vị trí của người khác để hiểu cảm xúc và thể hiện sự quan tâm, chia sẻ.
- Giao tiếp tích cực: Phát triển kỹ năng lắng nghe, biết lên tiếng bảo vệ người khác và tìm kiếm giải pháp hài hòa khi xảy ra mâu thuẫn.
- Ra quyết định có trách nhiệm: Bước đầu biết xác định các bước để thực hiện mục tiêu, tìm kiếm hỗ trợ khi cần và hoàn thành trách nhiệm được giao.
Lớp 3 – Hiểu sâu hơn về cảm xúc và hành vi
- Tự nhận thức: Nhận ra những điểm tương đồng với người khác và hiểu rằng một người có thể trải nghiệm nhiều cảm xúc cùng lúc.
- Tự điều chỉnh: Phát triển khả năng điều tiết cảm xúc, trì hoãn những phản ứng chưa phù hợp và linh hoạt tìm cách khác khi phương án ban đầu chưa hiệu quả.
- Nhận thức xã hội: Bắt đầu hiểu sâu hơn những nguyên nhân có thể nằm phía sau hành vi của người khác và phát triển khả năng đồng cảm.
- Giao tiếp tích cực: Biết thể hiện quan điểm rõ ràng, kiên định nhưng vẫn tôn trọng người khác; từng bước kiểm soát phản ứng khi có bất đồng trong giao tiếp.
- Ra quyết định có trách nhiệm: Phát triển khả năng duy trì sự tập trung, nhận diện căng thẳng, tìm kiếm giải pháp và chủ động chịu trách nhiệm khi mắc lỗi.
Lớp 4 – Mở rộng góc nhìn và ứng phó linh hoạt
- Tự nhận thức: Hiểu rõ hơn về điểm mạnh, nét riêng của bản thân và nhận diện được những cảm xúc phức tạp như xấu hổ, thất vọng hay căng thẳng.
- Tự điều chỉnh: Biết phân biệt điều mình có thể và không thể kiểm soát để lựa chọn cách ứng phó phù hợp với từng tình huống.
- Nhận thức xã hội: Hình thành thói quen tìm hiểu thêm thông tin trước khi đưa ra nhận định, đồng thời phát triển khả năng đồng cảm và hỗ trợ người khác.
- Giao tiếp tích cực: Biết làm rõ điều mình nghe thấy, diễn đạt cảm xúc và quan điểm một cách tôn trọng, đồng thời luyện tập cách làm giảm căng thẳng khi xảy ra mâu thuẫn.
- Ra quyết định có trách nhiệm: Biết rút kinh nghiệm từ sai sót, duy trì nỗ lực trước trở ngại và ngày càng ý thức rõ hơn về trách nhiệm của mình với cộng đồng.
Lớp 5 – Cân nhắc và chịu trách nhiệm
- Tự nhận thức: Hình thành cái nhìn ngày càng rõ ràng và thực tế về bản thân, biết nhận diện thế mạnh và duy trì niềm tin vào khả năng của mình.
- Tự điều chỉnh: Phát triển khả năng đánh giá mức độ cảm xúc, kiểm soát sự bốc đồng và lựa chọn những cách ứng phó lành mạnh.
- Nhận thức xã hội: Biết cân nhắc nhiều góc nhìn, chú ý đến sự khác biệt về hoàn cảnh và nhu cầu, đồng thời phát huy thế mạnh để đóng góp cho người khác và tập thể.
- Giao tiếp tích cực: Rèn luyện khả năng làm rõ những trao đổi phức tạp, bảo vệ bản thân mà vẫn tôn trọng người khác và cùng tìm giải pháp khi xảy ra xung đột.
- Ra quyết định có trách nhiệm: Biết nhìn nhận đóng góp của mình, điều chỉnh sau thất bại, xem xét vấn đề từ nhiều góc độ và chịu trách nhiệm với hệ quả từ lựa chọn, hành vi của bản thân.
Ứng dụng Phương pháp giáo dục Thực nghiệm trong dạy học SEL
Trong mỗi tiết SEL, học sinh được tiếp cận và thực hành kỹ năng thông qua câu chuyện, tình huống, trò chơi, thảo luận, đóng vai và các hoạt động trải nghiệm gần gũi với cuộc sống.
Bên cạnh hoạt động trên lớp, mỗi khối có Vở thực hành Giáo dục Cảm xúc – Xã hội, giúp học sinh tiếp tục luyện tập và nhìn lại những điều đã học. Đặc biệt, vở có phần hướng dẫn dành cho cha mẹ, giúp gia đình hiểu con đang học gì và có thêm những gợi ý cụ thể để trò chuyện, thực hành và đồng hành cùng con trong cuộc sống hằng ngày.
Nhờ đó, việc học SEL không chỉ diễn ra trong một tiết học mà được tiếp nối qua thực hành cá nhân, sự đồng hành của gia đình và những tình huống trong đời sống thực tế.
SEL không hướng đến việc trẻ lúc nào cũng vui vẻ, bình tĩnh hay không bao giờ mắc lỗi. Điều chương trình hướng tới là trang bị cho trẻ một hành trang cảm xúc – xã hội để khi gặp những tình huống thử thách, các em có thể hiểu điều đang xảy ra với mình, lựa chọn cách ứng phó phù hợp, tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần và từng bước chịu trách nhiệm với những lựa chọn của bản thân.
